स्व: शी केलेला संवाद / In conversation with self!

स्व: शी केलेला संवाद / In conversation with self !

असं म्हणतात की लॉ ऑफ एव्हरेज सर्वांना लागू पडतो. पण हा नियम एका ठिकाणी फोल ठरतो. या नियमानुसार कोणतीही गोष्ट सातत्याने घडत नाही. या ना त्या कारणाने त्यात खंड पडतो. माझ्या मते या नियमाला डावलून जर एखादी गोष्ट प्रत्येकाच्या जीवनात घडत असेल तर ती म्हणजे "स्वतःशी केलेला संवाद"! लहानपणी नवनवीन गोष्टींना अभ्यासूवृत्तीने पाहतांना, शब्दाचा आकार म्हणजे काय हे देखील माहिती नसताना असू देत नाहीतर मीटिंगमध्ये बॉस ने दिलेल्या नवीन टारगेट मुळे त्याला वाहिलेली सणसणीत शिव्यांची की लाखोलि असू देत स्वतःशी केलेल्या संवादाचा पट प्रचंड मोठा आहे.

एकदा माझ्या एका मित्राने मला विचारले 'असे कोणते वाक्य आहे जे तू स्वतःशी वारंवार बोलतोस?' मी बुचकळ्यात पडलो म्हटले हे असं कसं सांगू शकेन मी? तो म्हणाला, 'विचार कर घाई नाही. दोनेक दिवस स्वतःचे निरीक्षण कर'. मी केलेदेखील. दुसऱ्या दिवशी त्याच्याकडे गेलो आणि म्हटलो मला उत्तर सापडले. तो म्हणाला "काय करतोयस काय" हेच ना? मी अवाक झालो त्याला कसं कळलं? "क्या कर रहा है तू?"/ "व्हॉट आर यु डुइंग अमित?"/" हे काय करतोयस ?" असं एखादी (काय प्रत्येक)गोष्ट नीट करायच्या प्रयत्नात मी स्वतःशी बोलत असतो. माझ्या मित्राचे ही तेच.

आपण स्वतःशी सदैव संवाद  करत असतो. त्याला शब्द, वाक्य, त्यांची रचना, व्याकरण यांचा लगाम नसतो. कधी उद्गारवाचक, कधी प्रश्नार्थक, कधी भयवाचक अशा अनेक वाक्यांचा समावेश भावनांमुळे त्यांत होत असतो. या संवादाची सुरुवात नेमकी कोठे आणि कधी होते हे सांगता येणे कठीण. पण एक मात्र नक्की बाह्यवातावरण (external environment) कसे असो आतल्या आत अगदी प्रत्येकाचा हा स्वतःशी केलेला संवाद अगदी अखंड सुरू असतो. मुळात हे काहीतरी अंतर्गत आहे म्हणा किंवा अंतर्मनाशी संबंधित आहे असं मला वाटते.

मायर्स ब्रिक्स टाईप इंडिकेटर (Myers–Briggs Type Indicator (MBTI) या एका व्यवस्थापकीय साधनांवर मानवी व्यक्तिमत्त्वाच्या सोळा स्वरूपाचा अभ्यास होतो. त्यानुसार प्रत्येक व्यक्ती यापैकी एका व्यक्तिमत्व स्वरूपाचे गुणधर्म जोपासतो. ते व्यक्तिमत्त्व कोणते व कसे हे तपासायला या इंडिकेटर्स ने प्रश्नावली दिली आहे. तिचे उत्तर प्रामाणिकपणे देऊन आपले व्यक्तिमत्व गुणधर्म ओळखण्यास मदत होते. या प्रश्नावलीला पाहिले तर मला जाणवले त्याच्या कर्त्यांनी आपण स्वतःशीच संवाद साधतो यालाच मूलभूत आधारस्तंभ मानले आहे. मी पण स्वतःला एक बहिर्मुख व्यक्तिमत्व (?) समजतो पण अलीकडे इतरांशी करण्यापेक्षा स्वतःची अधिक संवाद सुरू होता. म्हणजे निदान मला तरी तसे वाटत होते आणि म्हणूनच कदाचित हा लेख लिहावासा वाटला. या तथाकथित वाढीव संवादाचे कारण अर्थातच बाह्य जगाशी संबंधित आणि स्वनियंत्रणापलीकडचे होते. पण आधी सांगितल्याप्रमाणे जर स्वतःशी संवाद हा बाह्यवातावरण कसेही असो होतच असतो तर त्याच्या प्रमाणात बदल होण्याचे काहीच कारण नाही.

उत्तर सापडायला फार वेळ लागला नाही. जेव्हा आपण आपल्या आपल्या संवादाला वाट मोकळी करून देत बाह्य जगाशी संपर्क साधतो (बहुतांश कृतीने) तेव्हा स्वतःशी केलेला संवाद पूर्ण होते. म्हणजे काय तर रस्त्यावर एखादा अपघात पाहिला तर प्रत्येक जण मनाशी वेगवेगळी प्रतिक्रिया देतो. कुणी "अरेरे!" म्हणतो, कुणी देवाची प्रार्थना करतो, कुणी सेल्फी काढतो, तर कोणी त्या अपघाताची वेदना सहन करतो. "अरेरे" म्हणणारा तिथून निघून जातो, प्रार्थना करणारा मंदिरात जातो, सेल्फी वाला मोबाइल वर forward करण्यात वेळ घालवतो  तर वेदना सहन करणारा अपघातग्रस्तांच्या मदतीला धावतो. मनाच्या संवादाला पूर्णविराम देण्याचे प्रत्येक व्यक्तिमत्त्वाचे निरनिराळे मार्ग असतात.

आर्मी मध्ये अधिकारी म्हणून भरती होताना केवळ शारीरिक सामर्थ्य न तपासता त्या चाचणीच्या शेवटी एक चित्र दाखवून चाचणी घेण्यात येते. यात एक समान चित्र सर्वांना दाखवण्यात येते आणि त्यावर लिहायला सांगितले जाते. प्रत्येकाच्या लिखाणातून तो स्वतःची काय संवाद साधतो याचे आकलन करण्यात येते. मुख्य म्हणजे शारीरिक चाचणी पेक्षा या सायकॉमेत्रीक चाचणीला निवडीसाठी अधिक प्राधान्य दिले जाते.

संवादातून योग्य कृती निवडायची असेल तर काय करावे हा प्रश्न आपसूकच अंतर्मनाला भेडसावतो. माझ्या मते मूलभूत गोष्टींचा विसर न पडू देणे याचे भान असेल तर प्रश्न आतले (तसेच बाहेरचे) आपोआप सुटतील. मूलभूत गोष्टी म्हणजे स्वतःशी केलेले मूलभूत प्रश्न. काय चांगले काय वाईट याचे भान तेथूनच येते आणि कृतीमध्ये त्याचे प्रकटीकरण होते.

या सर्व जंजाळा पलीकडे एक व्यक्तीमत्व प्रकार आहे, ज्यांना आपल्या स्व संवादावर नियंत्रण ठेवता येते. आणि अशा अवस्थेपर्यंत पोहोचण्यासाठी आपण जे करतो त्याला मेडिटेशन म्हणतात. हे करण्याचे योग, व्यायाम, असे अनेक मार्ग आहेत. आणि इथे देखील यामुळेच लॉ ऑफ एव्हरेज  नापास होत नाही. 

______________________________________________________

In Conversation with self!

It is believed that the Law of Averages is pervasive. However, there exists one place where this law is inapplicable. According to this law, nothing happens consistently, everything is interrupted due to one reason or another. I feel if one thing that evades this law, it is conversation with self! From a little child curiously looking at toys with no knowledge of words to an irritated employee cursing his boss for new targets during the meeting, the conversation with self happens all along. The span is vast.

One of my friends once asked me, "Which is that one sentence which you speak to yourself most often?" I was bowled, 'how do I know?', I said. He said, take a day or two, observe yourself and come back. I followed and next day went o him. Before I could reveal myself, he said, "what are you doing?  - Isn't it?" I was further shocked, how did he know. "क्या कर रहा है तू " / "What are you doing,Amit?" I say to myself almost all the time trying to do things in proper manner. Surprisingly, same was the case with him. 

We every moment indulge in conversation with self. This conversation does not have restriction of language, words, sentence, their arrangement as per grammar etc. Sometimes exclamation, sometimes questions, few  imperative all sorts of sentences/words are used in conversation with self. This is accompanied by the emotions that they carry. It is difficult to ascertain since when one has this conversation and how it starts within oneself is also equally inapprehensible. However, one thing is for sure, irrespective of external environment and capacity, internally these talks with self continue relentlessly.  This is probably because, this phenomenon is to do with internality and not externality.

One management tool Myers-Briggs Type indicator (MBTI) studies 16 types of human personalities. According to it, every individual identifies oneself with one of these. To identify which personality type one falls in, this technique uses method of questionnaire. One has to answer honestly to get best of the results. It is simple to deduce that the questionnaire relies on the fundamental of the conversation with self concept. I consider myself as an extrovert (?) , yet these days I am more in conversation with self than with others. (at least am feeling so) and that precisely the reason probably that I decided to pen this down.  The reason for this increased quantum has been obviously external factors beyond my control. Thoughtfully though, as discussed earlier if the conversation with self is independent of external environment, hence quantum should also be immune of this.

The answer was not far away. When we try to get connected to external world through our acts, the conversation gets completed. What does this mean? Let's take an example of a road accident. One says "Ohh!", another prays, another takes selfie and someone feels the same pain. The one saying "Ohh!" runs away, the praying soul finds way to temple, the selfie guy forwards the accident scene and the one sharing the pains goes and helps the victims. The different way everyone chooses to put full stop to the conversation with self.

While selecting an officer, Army does not only check the physical fitness. The candidates have to appear psychometric test wherein they are shown a picture and asked to describe it. What every candidate describes indicates what conversation he has with self. Amazingly, this test is given more weightage than the physical one.

What action should this conversation lead to is a natural question that come to a sensitive mind. According to me, one should never forget fundamentals. Fundamentals can be identified by asking basic questions to self. This should show an answer to all questions (internal and external). The realisations of good and bad also comes from the same source which then takes manifestation in actions.

Beyond all this lies one personality type who can control this conversation with self more like on/off switch. To reach to such a state, what we do is called as meditation. There are many ways to do it, Yoga, exercise to name a few. And well, here too law of average doesn't fail it seems!