I am no claustrophobic

claustrophobic हा किती tongue twisting शब्द आहे. अगदी लक्षात न ठेवण्याजोगा. पण तरीही जेव्हा मी लिफ्ट मध्ये शिरतो त्यावेळी या शब्दाची आठवण होते. मी काही बंद जागांना घाबरणाऱ्यातला नाही. (निदान मला जाणणाऱ्याकरीतातारी) मात्र 'लिफ्ट-एक अद्वितीय अनुभव' याला मी माझा PhD विषय नक्कीच बनवू शकतो.

मला अजूनही आठवते माझ्या बाबांसोबत मी लहान असताना हॉस्पिटलमध्ये गेलो होतो. तेव्हा ते मला एका चिंचोळ्या खोलीत घेवून गेले. तेथे आधीच २-४ वार्डबॉय समक्ष लोक उभे होते. मावेल असा एक स्ट्रेचरदेखील होता. माझे बाबा त्याच हॉस्पिटलमध्ये डॉक्टर होते तेव्हा मी त्याना विचारले " हे ऑपरेशन थिअटर आहे का?" त्यांनी नाही सांगितले आणि शिस्तीत त्यासर्वांसोबत मलाही उभे ठाकले. समोरचा जाळीचा दरवाजा बंद झाला आणि गुरुत्वाकर्षणाला डावलत पोटातल्या वारांभाताला धक्का देत आम्ही उचललो गेलो. काही कळण्याआधीच ती सबंध खोली हलायची थांबली आणि जाळी उघडताच आम्ही बाहेर पडलो. मी परत बाबांना विचारले "थिअटर होते का ते?" तर बाबा म्हणाले, "लिफ्ट होती." नंतर मी अनेकदा लिफ्टमध्ये चढलो असेन मात्र काही उल्लेखनीय निरीक्षणांची नोंद न करणे माझ्यातल्या नवख्या Bloggerला शक्य नाही. 

मुंबईतल्या विक्टोरियन बिल्डींगमधल्या लोकलच्या आवाजाला सलाम ठोकणाऱ्या मोडकळलेल्या उघड्या लिफ्ट पासून दक्षिण गोलार्धातील सर्वात उंच युरेका टोवेर्सच्या ८८ मजले निव्वळ ३८ सेकंदात सुसाट वेगाने पार करणाऱ्या अत्याधुनिक लिफ्टपर्यंत अनुभवलेला प्रत्येक लिफ्टप्रवास स्वत: एक अनोखा आहे.

लिफ्ट ही एक सुविधा असते. जिन्याचा त्रास वाचवण्यासाठीचा पर्याय असते. आमच्या होस्टेल मधली लिफ्ट मात्र ठराविक वेळेतच चालायची. का तर म्हणे शिस्त. कसली डोम्बाल्याची शिस्त? त्यात अजून भर तर काय, की पहिले दोन माळे लिफ्ट थांबणार नाही. हे म्हणजे अतीच ! नेमकी माझी रूम दुसऱ्या माळ्यावर, कित्येकदा तर मी तिसऱ्या माळ्यावर जायचो लिफ्टसाठी. असो, असे असले तरी काही म्हणणे नाही, पण जर दुसऱ्या मजल्यावरच्या उपऱ्यांना लिफ्टची सुविधा नाही तर मग त्रास पण नको नं? प्रत्येक वेळेस लिफ्टचा दरवाजा उघडला की ती irritating tune सबंध होस्टेलला ऐकू जायची. तेव्हा पहिल्या दुसऱ्या मजल्यावरच्यांना अधिक त्रास होई.

ह्या लिफ्टच्या ट्यूनची पण गंमतच असते.  एकदा जेव्हा मी नवीन नोकरीच्या ठिकाणी नरीमन पॉइन्टच्या बहुमजली इमारतीत गेलो तेव्हा तो लिफ्टमन आणि मी आम्ही दोघेच लिफ्टमध्ये होतो. लिफ्ट सुरु होताच सुंदर संगीत कानी पडले. मला वाटले ह्या लिफ्टमन कडे मोबाईलपण आहे? त्याकाळी मोबाईल आजइतका सर्रास वापरला जात नसे. मीच स्वत:ला म्हटले होते की पहिल्या पगारात पाहू आणि ह्याच्या जवळ मोबाईल...मग नरीमन पॉइन्ट, आलिशान, Financial Capital of India असे विचार मनात येत होते तितक्यात लिफ्ट थांबली आणि ट्यूनपण थांबली. मला कळले की ती लिफ्ट होती मोबाईल नाही. निदान याची जाणीव झाली की होस्टेलच्या कर्कश भसाड्या आवाजापेक्षा इथली बंदिस्त खोली जास्त संगीतमय आहे.

MBA करताना एक गोष्ट ऐकली होती. म्हणे कुण्या एका businessman ने त्याच्या ऑफिसमध्येएक लिफ्ट लावण्यासाठी Japanese इंजीनीअरला बोलावून सांगितले की मला सर्वात वेगवान लिफ्ट बनवून दे. Japanese तंत्रज्ञानाचा पाऊस पाडत त्याने मग तसे केले देखील पण ह्या पठ्ठ्याचं समाधान काही होईना. अखेर त्या Japanese ने त्या लिफ्ट मध्ये म्हणे आरसा लावला आणि businessman ला लिफ्ट विगावान वाटू लागली. आजही आरशात पाहत असलो तर कळतपण नाही मजला केव्हा आला ते.

लिफ्टमधल्या अशाच अचाट उपकरणांपैकी एक जोडी म्हणजे लाईट नी पंखा. मला अलीकडच्या Automatic लिफ्ट मधल्या या उपकरणांचे नवलच वाटते. म्हणजे यांना कसं कळतं आत लोक आहेत आता आपण सुरु व्हावं? मी तर उगाच दोनेकदा तळमजल्यावरून Top Floorचं बटन दाबलं आणि चटकन बाहेर पडलो. म्हटलं पाहावं काय होतं? काय झालं ते आजपर्यंत समजलं नाहीय. असो.

केवळ वर खाली करण्यापलीकडे लिफ्ट अजून इतरही कार्य करत असते. अलीकडच्या टीवीवरील जाहिराती पहिल्या तर कळते की लिफ्ट मध्ये चित्रित जाहिरात फिटनेस ड्रिंक ते दारूच्या नावाच्या music CDs पासून detergent, perfumeपर्यंत काहीही विकण्याची ताकत या लिफ्ट मध्ये असते. कारण कदाचित लिफ्ट हा खरच एक अद्वितीय अनुभव असतो जो अगदी नकळत पणे व्यक्तिगत बनतो. लिफ्ट चे अनेक प्रकार असतात. mall मधली प्रशस्त, airport वरील modern, हॉटेल्स मधली पारदर्शक दरवाज्याची, Factory वैगेरे मधील दणकट नी अगडबंब असे असले तरीही लिफ्ट एक "leveler" आहे. इथे अबालवृद्ध, श्रीमंत गरीब, पिऊन-साहेब सगळ्यांचे उत्थापन सोबतच होत असते. लिफ्ट कोणताही भेदभाव करत नाही. ही बंदिस्त खोली खरच मनाने मोठी आहे.