I for Eye!

 सध्या माझे भाषेवरील प्रयोगाचे दिवस सुरु आहेत. माझी लहानगी दोन वर्षांची आहे. ती सध्या नवनवीन शब्द, शब्दरचना या अनुषंगाने भाषा शिकते आहे. गमतीदार किस्स्यांसोबतच एक पालक म्हणून मला आणि माझ्या पत्नीसाठी एक learning experience आहे. 

            चोम्स्की, स्योसूर  सारख्या भाषातज्ञांचा माझा ओझरता परिचय असला तरी अनुभवाअंती असे म्हणता येऊ शकते की भाषा आत्मसात करणे हा दर वेळेस एक Unique  अनुभव असावा. रिद्धी (माझी लहानी) अनेकदा खूप मोठे मोठे वाक्य बडबडत असते. त्यात तिच्या शब्दकोषातले सर्व शब्द धडाधडा एकापाठोपाठ येतात. कशाचा कशाशी संबंध नसतो केवळ व्यक्त करण्याची उत्कट इच्छा असते. भाषा ही केवळ शब्द, व्याकरण यांच्या गुंफणीतील सूत्रबद्ध रचना नसून Emotions (भावना)  यामागे एक मोठा आधार असतो. "चला" या शब्दामागे कोणती भावना आहे हे त्याचे उच्चारातून कळते. रिद्धी ला "चला" म्हटलं  की कसं  कळतं  बाहेर फिरायला जायचयं आहे की अंघोळीला जायचंय? कुणी म्हटलंय की लहान मुलं म्हणजे मातीचा गोळा असतो त्याला जसा आकार द्याल तसा तो घडतो. त्यांच्या भाषाविष्काराचेही तसेच असते. काहीही न कळणाऱ्या बाळाला काय समजणार कोणती भाषा मराठी? कोणती इंग्रजी? आम्हा नवरा-बायकोला पहिलं बाळ झालं तेव्हा कित्येकांनी सांगितले की हिच्याशी लहानपणापासून इंग्रजीत बोला म्हणजे तिचे इंग्रजी "चांगले" होईल पण माझा या वैचारिक अधिष्ठानाला विरोध आहे. आपण एक भाषा चांगली शिकली की दुसरी आपोआप येते. आपण मोठे झालो की कंटाळा करतो एवढचं .  लहानगे  त्यामुळेच  नवनवीन भाषा शिकू शकतात.  एका अभ्यासानुसार वयाच्या पहिल्या 48 महिन्यांपर्यंत आपण जे शब्द जसे शिकतो (किंवा ऐकतो) तेच आपल्या भाषाकोषामध्ये छापले जातात.  म्हणूनच कदाचित काहींमध्ये "र" चा "ल" किंवा "ळ " चा "ड " होणे, हे पाहता येते. 

माझी पत्नी एकदा काळजीने मला म्हणाली, "रिद्धी आंघोळीच्या वेळी टबातलं पाणी पिते".  तिची काळजी योग्य असली तरी त्याची कारणमीमांसा केली तर लक्षात आले मुलं शब्दाला वस्तुनिष्ठपणे शिकत असतात.  जसं "पाणी पी" म्हटलं की त्यांना कळतं पाणी पिण्यासाठी असते मग आंघोळीसाठी घेतो त्याला पण पाणीच म्हणतात हे त्यांना सांगणे अवघड!  तसंच झोपताना तिला आम्ही म्हणतो, "Eyes closed" आणि असंच कधी अगोदर Eyes म्हणजे डोळे हे तिला शिकवले होते नंतर अगदी शहाणपणा करीत आणि तिची भाषेसोबतची गंमत पाहता मी तिला वेगवेगळे शब्द शिकलो शिकवू लागलो.  घरात भारताचा नकाशा आहे त्याकडे बोट दाखवत म्हटलो, "India....I..N..D...I..A.. काय? I... " असं म्हणतो न म्हणतो तोच तिने डोळ्याला बोट लावलं आणि म्हणाली "Eye " तसंच एकदा मस्ती करताना ओरडलो "बचाव बचाव" तर तिने चक्क चावा घेतला कारण तिला 'चाव' म्हणजे काय हे माहित आहे.

भाषा आत्मसादीकरणाचे दोन पैलू लहान मुलांमध्ये पाहता येतात. एक म्हणजे आपण जे शिकवू ते तसंच्या तसं बोलण्याचा प्रयत्न करतात त्या त्या गोष्टींचा सांगितला तसा अर्थ लावत असतात. Apple ला एप्पल म्हणणे हा त्यातलाच प्रकार. आणि दुसरा म्हणजे आपसूकच मुले जे शिकतात ते. रिद्धी ला जेवताना एकदा म्हटले "खाली बैस मांडी मार" ती चटकन बसली आणि स्वतःच्या मांडीवर एक चापट मारली.  आम्ही नवरा-बायको थक्क झालो. 

लहान मुलांची जडणघडण अर्थात भाषेद्वारा होत असते. त्यांचा 'What 'पासून 'Why' पर्यंत चा प्रवास अत्यंत रोमांचकारी असतो. एक पालक म्हणून म्हणून मग आपला काय role असावा आपण केवळ अक्रिय (निष्क्रिय नव्हे ) बघे न राहता त्यांच्या प्रवासात त्यांचा नेव्हीगेटर म्हणून त्यांचे विमान त्यांनाच उडवू द्यावे. कारण कितीही झाले तरी पालकांच्या हालचाली , क्रिया त्या मातीच्या गोळ्याला प्रेरणादायी असतात आणि त्यांनी पाडलेले ठसे भाषेतून सहजासहजी मिटत नाहीत.  भाषा विकासाची वाट ही एक एका लहानग्या साठी थेट चढण नसून तो खाच-खळगे असणारा एक डोंगर आहे यावर कोणतीच एक ठराविक पाऊलवाट नाही ती लहानीला स्वतःच शोधायची आहे.  आपण निव्वळ हात धरू शकतो हे आम्हा नवरा-बायकोला नीट उमगले आहे. 

-अमित भोळे